Conhecer as árvores do povo Magüta (Ticuna) do Alto Solimões: um caminho para restauração

Abstract

Nhaã puracü rü norü gu’ niî i puracügü i naca yadaû i PIBICwa ya nai'netügü i magütacagüarü i nha’ã ta’ūya natüiyaü i tchipetücüwa: natucumügü, megü’ü i numatchi i weguãcüigü’ü, ya taunecü 2024/2025 wa. Rü nhemaca nhaã puracüwa naca tchadau i na nü’ü i cuaüca numa ya nhaucü nguepataüwa i UFAMwa. Rü nhaã puragüwa na’a ya laboratorio tucumügümaã naca ya daugü’ü. Nhemana naca tchadaü i nhaã puragü rü na nhema wü’i i nacüma na nhuãcü nü’ü tcharü nga’u. Nhemaãcü ya i’itchi’i naca i nha’ã puracü rü na ü’ i tagawatama i ticunagüca’ na nhemaãgü tü’ü na tautchaüca ya yiema puracügüe i üanegüe. Nhaã puracügü nüü na nhema rü nüü i cuãtchitanügüca ya tacumagu tawa ya magütacagü i numatchi ya nai'netügü i meguuma i tuugu i tacumaca i numatchi anatügüü numa ta’ūya natüiyaü i tchipetücüwa, rü ye’eraãcü nü’ü tchacuaüca’ i ngema rü ta nawa tchaü i ngupetügüü i ngutaque’egü natchigagü i cuaguacu i toyetchiguu, i meica i dau da’ iãne ya taüne ya Benjamin Constantwa, nhumatchi norü iãneãcügü. Rü nhema i ya nhu’u naca na dauu i ngewacaü i nacüma na nhemagüü i megü’ü i nainetügü i üyeãnegüü ya guraügüû, nhumatchi ngema natchiregü i nutaqueî rü ta tchana togüû, naêtüwa i ngema rü ta tchana ü’ i wü’i i oficina tümagümaã ya yiema duãtagü ügüanegüeca, puracüe’e rü nhumatchi ngetüûgü rü buãtagü. Rü nhemacü nha’ã puracüwa rü natchiga tchi de’a i ngema gu’uma i nhema i megüû i artesanatu i Ticunagü arü i îgüûwa. Nha’ã puracüwa nü’ü tchia ngau’ i nangemaü ya guûraü i nainetügü i megüû i 116 natucumugu, na nhemaãcü Ticunagügawa i tomagaguwata nü’û nangemagüta i norü yeneru, 70 natanuugu i botanicawa i mei ya dauruu namaa ya nhawemuuguu, murapewaãgüü, i tacumacaa e numatchi ü’üwameî. Nhemaca nayadaugu e puracügü e detchirete, i cuatchi botanicaawa e numatchi tümapüarü i numatchi oficina ya toearu e daugüanetee, wüigugü ya i’anê e capitãoma’ã, namaa ya natucumügü, ya wayra, e’, üta, i’tcha i nhumatchi togüegüma’a’. Nümaügü i naitchiregü rü tama namaã tarü’û i naêgagü i tomagügawa erü tama tanangogü i internetgüwa. Rü nhemaca nha’ã puracü rü ãûrima nameêtchi na natatchigaêi, nhumatchi nü’ü rü u’û nhema nha’ã cu’a i Ticunagü arü i i’î, na nüna i daugü’ûca i torü naãnegü i nha’ã naãnewa ya ta’ūya natüiyaü i tchipetücüwa.